Skýr hugur, skapandi hjarta
Erindið skýr hugur, skapandi hjarta og hraustur heili var flutt á Læknadögum 2026.
Góðan daginn, ég heiti Gunnar Hersveinn og er heimspekingur og rithöfundur. Ég skrifaði bókina Vending – vínlaus lífsstíll og held námskeið sem heitir Full af lífi! Ég fékk einfaldlega mikinn áhuga á líferni án áfengis og var búinn að gera nokkrar tilraunir.
Hvernig skal hefja nýjan lífsstíl?
Ef verkefnið er að temja sér sjálfsaga á ákveðnum sviðum, höndla veikleika, efla styrkleika og markmiðið að bæta lífsgæðin og heilsuna, þá er vínlaus lífsstíll lærdómsríkt ferli. Það mun vissulega reyna á hugrekki, sjálfsaga, gleði, hreinskilni, stolt, úthald, fyrirgefningu og nægjusemi, viðhorf og ábyrgð – en það er þess virði.
Ég var lengi vel sannfærður um að áfengi hefði ekkert með hamingju að gera og að það truflaði mig ekki við að ná markmiðum mínum. En samt, það er staðreynd að áfengi er ávanabindandi og það er mikil áhætta falin í því að neyta þess reglulega.
Mér varð ljóst að áfengi truflaði mig, það var orðið að einskonar fótakefli. Ég tók loks ákvörðun um að skipta um lífsstíl og tileinka mér vínlaust líferni. Þetta tók tíma, það þarf að takast á við samskipti þar sem víndrykkja er normið.
Ég skrifaði bók einfaldlega vegna þess að ég er rithöfundur, Vending – vínlaus lífsstíll og vegna þess að ég er heimspekingur byggi ég á efni dyggðir, tilfinningar og styrkleika til að hætta tiltekinni hegðun eða ávana og svo notaði ég sálfræði til að temja mér vínlausan lífsstíl.
Það er ekki létt að hætta vana eins og að drekka áfengi – sem er ávanabindandi. Líkaminn kallar á það, vill fá sinn skammt.
Þetta er nám fyrir heilann, hugann, líkamann. Ég vissi hvað þurfti til að ná þessu markmiði með „sjálfsaga, harðfylgni og góðvild til að finna gjöfina sem býr innra með mér og hverjum og einum. Til að gefa gjöfina öðrum þarf skýran huga, skapandi hjarta og hraustan heila.
Nýjum lífsreglum og breyttum lífsstíl fylgja margir kostir, sem þarf að læra að meta: Betri: svefn, meiri sköpun, tími, umhyggja, betra minni, agi, auðmýkt, einlægni, kærleikur, hraust hjarta, sprækari líkami, gleði.
Ég setti mér það markmið að breytast. Ég ákvað að stefna á valda þætti, eitthvert markmið eða afrek, þar sem ég þyrfti að standa á tánum og teygja mig í það til að ná því. Ég fór að kynna mér málið vísindalega, las mikið og sá að vín, jafnvel bara eitt glas, hefur slæm áhrif á svefninn og líffærin og veldur krabbameini. Ég ákvað að trúa niðurstöðum innan læknavísindanna fremur en áróðri vínsölumanna.
Öllum var sama þótt ég hætti að reykja, enginn gerði athugasemd, flestir óskuðu mér til hamingju. Ég þurfti aldrei að leiða hugann að því hvernig ég ætti að útskýra að ég reykti ekki lengur. Allir vissu ástæðuna. Öllum virðist ljóst að reykingar hafa einungis ókosti í för með sér. Enginn sagði: „Aha, ertu hættur, af hverju? Ertu kannski nikótínisti?“
Vínlaust fólk þarf aftur á móti oft að útskýra hvers vegna það sker sig úr og er oft stimplað sem óvirkir alkóhólistar, fíklar eða ófært um að hafa stjórn á sér. Ég var ekki alkóhólisti og þurfti því oftlega að útskýra hvers vegna ég vildi alls ekki drekka áfengi.
Það þarf ekki að ná neinum botni til að hætta.
Og í stað þess að fá hrós fyrir sjálfsaga, styrkleika beindist athyglin fremur að veikleikann sem felst í löngun til að drekka áfengi. Löngunin hafði vissulega verið til staðar einfaldlega vegna þess að áfengi er ávanabindandi efni. Þá var ég spurður: „Af hverju drekkur þú ekki? Máttu ekki drekka? Ertu alki?“ Þá spurði ég stundum á móti: „En hvers vegna drekkur þú?“
Vitanlega er þetta áskorun. Konan mín óttaðist til dæmis að okkur yrði ekki lengur boðið í matarboð eða samkvæmi. Gæti verið að einhverjir hugsuðu sig tvisvar um að bjóða okkur vegna þess að ég drykki ekki áfengi? Kannski. En það er alveg hægt að feika það. Það er komið úrval af 0.0% víni og bjór í búðir. Það er engin ástæða til að hætta að skála með vinum í fínum freyðivínsglösum í 0.0%.
Gott er því að spyrja sjálfan sig og rannsaka eigin hegðun, skrá hana niður.
Til hvers drekk ég?
Nokkrir gætu jafnvel svarað spurningunni Til hvers drekk ég? að þeir geri þetta fyrir heilsuna, vilji slaka á og þeir telja sér trú um rauðvín sé gott fyrir hjartað og heilann.
Tilefnin eru næg en allt þetta er hægt að gera og miklu betur án áfengis. Óvæntar lausnir leynast víða, sú sem drekkur rauðvín í leit að hjartastyrkjandi efni, nægir að eta valhnetur. „Má bjóða þér rauðvínsglas?“ Svarið gæti verið: „Nei, takk, ég er með valhnetur.“ Eða „Nei takk, ég er á bíl.“
Til að vinna bug á röddinni sem vill svara, „já takk, kannski eitt glas“ og hvíslar að þér: „eitt glas er í góðu lagi“, þarf að læra réttu svörin, kunna þau, svara sjálfum sér af krafti. Þessi rödd er góð í mælskulist og að freista. Hún segir eftir bindindi:
„Flott hjá þér, þú getur þetta, þú ræður við þetta, nú ertu reiðubúinn til að njóta aftur. Þú ert heill á nýjan leik, og fær um að drekka á ný. Nú getur þú fengið þér glas með vinum, það er alveg óhætt. Þú verður skemmtilegri.“
Svarið er: „Sama og þegið!“
Innra býr sem sagt andstæðingur sem þráir ekkert heitara en að koma í veg fyrir áformin. Þetta er satt, víðfrægur er breyskleiki mannsins: „Það sem ég vil geri ég ekki, hitt sem ég hata, það geri ég,“ eins og postulinn sagði. Baráttan snýst um að virkja sálargáfuna og hemja þennan andstæðing. Höfuðandstæðingurinn er okkar eigin innri skuggi, sá sem við viljum ekki vera. Við þurfum að sættast við hann. Staðan róast eftir að hann sættir sig við að ráða ekki lengur för.
Loksins þegar ég áttaði mig á að þetta væri spurning um ákvörðun – en ekki hik, efa og viljastyrk, þá gerðist undrið, ég tók ákvörðun um frelsi frá alkóhóli án skilyrða, frelsi undan ánauð viljans.
Alkóhól gerir ekkert fyrir mig.
Að vera frjáls frá áfengi eftir ánauð er ekki aðeins breyting á venjum heldur umbreyting á líferni, hugsun og hátterni. Ég hef mun meiri trú á ákvörðun sem er vel undirbúin og staðföst heldur en viljakrafti sem getur þrotið. Vilji er ekki allt sem þarf heldur djúp ákvörðun með viðhorfsbreytingu.
Eftir þessa ákvörðun höfum við freistingin ávallt farið á mis!
Hamingjan breiðist út þegar við hættum að vera sífellt í brokkgengu bataferli og verðum heil til lengri tíma.
Þau sem ráða enn enn við áfengi í lífi sínu, ráðlegg ég að taka eitt skref í einu og byrja að gera tilraunir. Á námskeiðinu okkar Margrétar Leifs, Full af lífi – vínlaus lífsstíll, spurðum þátttakendur eftir fimm vikna bindindi: „Finnið þið fyrir breyttri líðan?“
Svörin voru mjög jákvæð; já, betri svefn, meiri tími fyrir uppbyggingu. Hér eru þrjú dæmi um svör: „Já, miklu betri líðan og þakklæti fyrir að vera laus úr viðjum áfengis.“, „Já, meiri gleði og framtakssemi í lífinu. Almenn ánægja með að vera alltaf í toppformi.“, „Finn fyrir frelsi, meiri orku, minni sjálfsgagnrýni og mun litríkara skapi.“
Það sem einkennir hamingjusama manneskju er sjálfsstjórn. Að ánetjast einhverju eða verða of háður efni sem hugurinn eða líkaminn kalla á er eitthvað sem nauðsynlegt er að taka fast á.
Góðu fréttirnar eru að það er hægt að endurheimta hamingjuna með vínlausum huga og hátterni.
Erindið var flutt tvisvar á Læknadögum 2026 á málþinginu Áfengi í alfaraleið sem haldið var í Hörpu.
